شرقى ( خلافت ) معرفى مىكرد . ميان وى و خليفه پيمانى بسته شده بود كه بموجب آن خليفه متعهد مىشد ، جز به وسيلهء محمود ، با قراخانيان مناسباتى نداشته باشد و هدايائى براى ايشان ارسال ندارد « 1 » . به گفتهء نظام الملك ( كه درستى آن محل ترديد است ) « 2 » محمود در ضمن مناسبات و مكاتبات خويش با خليفه ، قراخانيان را به نام رعايا و اتباع خويش مىخوانده - گو اينكه ، چنان كه ديديم ، عملا با امير و رئيس آن دودمان ، روابط وى بر پايهء تساوى كامل حقوق مبتنى بوده . روابط ميان قراخانيان و غزنويان تا حدى پس از مرگ محمود ، كه در روز « پنجشنبه هفت روز مانده بود از ربيع الاخر » سال 421 هجرى [ تاريخ مسعودى ] وقوع يافت ، دگرگون شد . چنان‌كه ديديم حكومت محمود فقط به برخى نواحى ماوراء النهر بسط يافته بوده . ولى دوران سلطنت او در تاريخ سراسر مشرق واجد اهميت بسيار است زيرا كه مبانى و مبادى دستگاه دولتى شرقى اسلامى در عهد وى به كمال نايل آمد . هواخواهان اساس مزبور ، مانند نظام الملك ، غالبا به محمود اشاره و استناد مىكنند . بدين‌سبب لازم مىدانيم دربارهء خصوصيات اصلى دوران سلطنت محمود اندكى مشروح‌تر سخن گوئيم - به ويژه كه تاكنون هيچ كس به اين مهم نپرداخته . حتى آخرين و تازه‌ترين مورخ اسلام يعنى آ . موللر « 3 » ، ضمن سخن از ويژگيهاى خوى و سيرت محمود تقريبا فقط به جدّ و همّت خستگىناپذير وى اشاره مىكند و بس . از صفات منفى محمود فقط از « تعصبات مذهبى كوته بينانهء » وى سخن

--> ( 1 ) - بيهقى ، چاپ مورلى ، 359 ؛ ( چاپ غنى - فياض ، 291 ) . ( 2 ) - چاپ شفر ، متن ، 132 ؛ ترجمه 193 . ( 3 ) - 75 ، 61 - 60 ، 53 . Bd II , S ، « Der lslam » ، ller ؟ Mu